این گزارش، به بررسی نقش روایتهای جامعه مدنی در شکلدهی به ادراک جهانی از مناقشات میپردازد. بر اساس تحلیل ۲۲ بیانیه از ۱۶ نهاد و ائتلاف بینالمللی، نشان داده میشود که این مواضع فراتر از واکنشهای پراکنده، در قالب الگویی گفتمانی شکل گرفتهاند؛ در این گزارش تلاش شده این بیانیهها از منظر محتوایی و سازمانهای مشارکت کننده تحلیل شود و درسآموختههایی که برای سازمانهای مردمنهاد کشور در شرایط بحران از این بیانیهها استخراج شده، ارائه شود.
در سال ۲۰۰۱، در شهر دوربان آفریقای جنوبی، جهان دور یک میز جمع شد تا درباره مقابله با نژادپرستی گفتوگو کند1. در سالن اصلی، نمایندگان دولتها با ادبیاتی حسابشده و دیپلماتیک سخن میگفتند؛ جملاتی که با دقت انتخاب شده بودند، واژههایی که سنجیده و کنترلشده بهکار میرفتند، و بیانیههایی که تلاش میکردند تعادل را حفظ کنند. اما چند سالن آنطرفتر، در فضایی که هزاران سازمان مردمنهاد از سراسر جهان گرد هم آمده بودند، زبان دیگری در جریان بود. اینجا دیگر خبری از آن احتیاط دیپلماتیک نبود. از این فضا، گزارههایی بیرون میآمد که مستقیمتر، صریحتر و بیپردهتر بودند؛ واژههایی مثل «آپارتاید»، «نقض حقوق بینالملل» و «تبعیض ساختاری» بدون ملاحظه در متنها مینشستند و بهتدریج، چارچوبی برای فهم یک مناقشه شکل میدادند.
تنشها در نهایت به جایی رسید که هیئتهای حاضر از سوی ایالات متحده امریکا و رژیم صهیونیستی کنفرانس را ترک کردند.
آنچه در دوربان رخ داد، صرفاً یک اختلاف نظر میان دولتها و نهادهای مدنی نبود؛ نشانه شکلگیری چیزی عمیقتر بود. در همان فضا، بهتدریج روشن شد که روایتهایی که از سوی جامعه مدنی بیان میشوند، در مقایسه با ادبیات رسمی و محتاطانه دولتها، صریحتر، ملموستر و انسانیتر هستند و اغلب با ارجاع به مفاهیم حقوق بینالملل، میکوشند تصویری متفاوت از واقعیت ارائه دهند. این روایتها قدرت دارند که بهتدریج فراتر از حاشیه بروند و در شکلدهی به چارچوبهای فکری و برداشت عمومی در سطح جهانی اثرگذار هستند.
اکنون در میانه جنگی ایستادهایم که سالها زمینههای رسانهای و سیاسی آن در سطح جهانی شکل گرفته و انتظار وقوع آن بهتدریج در افکار عمومی ساخته شده است. با این حال، در دل همین فضا، روایتهایی از سوی نهادهای جامعه مدنی بینالمللی و حتی برخی سازمانهای مستقر در ایالات متحده، شنیده میشود که در مواردی با جریان غالب رسانهای همسو نیستند و تلاش میکنند تصویری متفاوت از ابعاد انسانی، حقوقی و سیاسی این بحران ارائه دهند. این تفاوت در روایتها، همان نقطهای است که اهمیت «رصد گفتمانی» را برجسته میکند
مرور ۲۲ بیانیه منتشرشده از سوی ۱۶ نهاد، سازمان و ائتلاف بینالمللی نشان میدهد که این واکنشها صرفاً مجموعهای از موضعگیریهای پراکنده نبودهاند، بلکه بهتدریج در قالب یک الگوی گفتمانی قابل تشخیص سامان یافتهاند. این الگو غالباً با واکنشهای فوری و مبتنی بر ملاحظات انسانی آغاز میشود، در ادامه به تحلیلهای حقوقی و بشردوستانه میرسد و در مراحل بعد، به طرح مطالباتی نظیر پاسخگویی، انجام تحقیقات مستقل و توقف خشونتها گسترش مییابد.
بدیهی است این فهرست تمامی بیانیههای صادرشده در این دوره را دربر نمیگیرد؛ با این حال، مجموعه حاضر تصویری نسبتاً جامع از مهمترین و اثرگذارترین مواضع جامعه مدنی بینالمللی ارائه میکند. ارائه فهرست این نهادها همراه با معرفی کوتاه آنها، امکان درک دقیقتری از جایگاه این بازیگران در عرصه بینالمللی و نقش آنها در شکلدهی به روایتهای جهانی را فراهم میسازد.
بر این اساس، گزارش حاضر با تمرکز بر بیانیههای سازمانهای مردمنهاد بینالمللی و نیز برخی نهادهای مدنی در سایر کشورها که در واکنش به حملات نظامی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی منتشر شدهاند، میکوشد این مواضع را بهصورت نظاممند گردآوری و تحلیل کند تا روشن شود جامعه مدنی جهانی این جنگ را چگونه فهم و صورتبندی کرده است.
